Isa ito sa pinakamahalagang tanong na hindi lang para sa mga abogado, opisyal ng gobyerno, o mga taong may kapangyarihan.

Tanong din ito para sa bawat isa sa atin.

Dahil ang "sistema" ay hindi lang umiiral sa gobyerno. Nasa opisina, paaralan, negosyo, organisasyon, social media, at maging sa araw-araw nating mga desisyon.

Madalas, hindi tayo hinihikayat na gumawa agad ng malaking mali. Mas karaniwan itong nagsisimula sa maliliit na kompromiso—isang pabor, isang pagbaluktot ng katotohanan, isang pananahimik kapag alam mong may mali, o pagsunod na lang dahil "ganito na talaga." Kapag paulit-ulit itong nangyari, ang dating mali ay unti-unting nagmumukhang normal.

Ganito madalas nagsisimulang kainin ng sistema ang tao.

Sa kaniyang commencement speech, nagbahagi si Mayor Vico Sotto ng ilang prinsipyong nakatulong sa kaniya upang hindi "kainin ng sistema." Kabilang dito ang pagiging handa bago maging matapang, pagkakaroon ng malinaw na mga prinsipyong hindi maaaring isuko, pagpili sa konsensiya at integridad kaysa sa pera, kapangyarihan, o ambisyon, pagiging mapanuri sa sariling pag-iisip, paglabas sa sariling echo chamber, araw-araw na pagsusuri sa sariling ego, at pagkakaroon ng mga taong magpapaalala at magpapanagot sa iyo kapag nalilihis ka.

Mapapansin na karamihan sa mga ito ay hindi tungkol sa pakikipaglaban sa ibang tao.

Pakikipaglaban muna ito sa sarili.

Dahil habang tumatagal, madaling masanay ang tao sa kapaligirang paulit-ulit niyang nararanasan. Kapag ang laging naririnig ay "lahat naman gumagawa niyan," "makisama ka na lang," o "wala kang mararating kung masyado kang malinis," unti-unting humihina ang pagtutol ng konsensiya. Ang dating eksepsiyon ay nagiging ugali, hanggang sa hindi mo na namamalayang ikaw na mismo ang bahagi ng sistemang dati mong gustong baguhin.

Kaya mahalaga ring sinabi niyang lumabas paminsan-minsan sa sariling echo chamber at magkaroon ng mga taong kayang magsabi kapag tayo ay nagkakamali. Walang taong laging tama sa sarili niyang paningin. Kapag wala nang kumokontra o nagpapaalala, mas madali nating maipaliwanag sa sarili ang mga desisyong hindi na pala tama.

Kaya marahil mas mahalagang itanong natin sa ating sarili:

"Paano ako makakasiguro na hindi ako kakainin ng sistema?"

Walang sinuman ang makatitiyak na hindi siya kailanman kakainin ng sistema. Hindi sapat ang mabuting intensyon o magandang reputasyon, dahil ang tao ay puwedeng magbago kapag unti-unti na siyang nasasanay sa maling nakapaligid sa kanya. Kaya ang pinakamalapit na sagot sa tanong na ito ay ang patuloy na pagbabantay sa sarili—paninindigan sa mga prinsipyong hindi ipinagpapalit, pagiging bukas sa pagtatama, at pagkakaroon ng mga taong handang magsabi kapag tayo ay nalilihis.

Hindi sapat na sabihing mabuti ang ating layunin.

Mas mahalagang tanungin kung may malinaw ba tayong mga prinsipyong hindi natin ipagpapalit kapalit ng pera, posisyon, impluwensiya, o pansariling pakinabang, kung may mga taong handang magsabi sa atin kapag tayo ay nagkakamali, at kung sinusuri pa rin ba natin ang ating mga desisyon, o hinahayaan na lang nating ang nakasanayan ang humubog sa ating konsensiya.

Kaya mahalagang itanong ito ng bawat isa sa atin sa sarili. Ang sistema ay hindi isang hiwalay na nilalang; binubuo ito ng mga taong gumagawa ng araw-araw na desisyon. Kapag iniisip nating, "Iba ang problema, hindi ako," mas madaling lumaganap ang kultura ng kompromiso. Ngunit kapag nagsimula ang bawat isa sa sariling pananagutan, doon nagsisimulang magbago hindi lang ang tao, kundi pati ang sistemang sama-sama nating binubuo.

Dahil ang tunay na panganib ay hindi lamang ang pagkakaroon ng sirang sistema. Mas malaking panganib kapag ang mga taong dapat magbago nito ay unti-unti na ring sumusunod sa kulturang dati nilang gustong baguhin.

At mahirap magbago ang anumang sistema kung ang mga taong bumubuo rito ay unti-unti ring sumusuko sa sarili nilang mga prinsipyo.